Waga kapitału intelektualnego była zarówno w teorii jak i w praktyce dostrzegana już od dawna. Obecnie coraz częściej podkreśla się, że prawdziwa wartość firmy tkwi w jej niematerialnych i prawnych aktywach takich jak: wiedza, innowacyjność produktów, patenty, wzory użytkowe, marki, w realizowanych pracach badawczo-rozwojowych, w satysfakcji klientów itp. Niestety, nie zawsze te aspekty znajdują odzwierciedlenie w sprawozdaniach finansowych przedsiębiorstw. Od niedawna problematyka wartości firmy stała się przedmiotem badań i dyskusji komitetów standardów rachunkowości.

Firmy posiadające duże osiągnięcia w dziedzinie innowacyjności w swojej strategii zakładają podwyższanie swej wartości poprzez stałe powiększanie ulepszonych technologii przy jednoczesnej wycenie aktywów niematerialnych i prawnych. Podwyższenie wartości firmy ma też duże znaczenie nie tylko dla wizerunku przedsiębiorstwa, ale również na przykład przy jego sprzedaży lub prywatyzacji.

W czym zatem tkwi przyczyna zróżnicowanej wartości aktywów niematerialnych i prawnych firm o podobnym potencjale i np. z tej samej branży?

Zgodnie z nowym kształtem ustawy Prawo Własności Przemysłowej (Dz.U. z 2001 roku, nr 49, poz. 508 z późn. zm.), odstąpiono od centralnego regulowania organizacji wynalazczości w podmiotach gospodarczych, dopuszczając lokalne uregulowania. Każdy z podmiotów, działając w określonych realiach rynkowych oraz zgodnie z własnym interesem i wizją rozwoju, winien mieć wizję swojej organizacji problematyki dotyczącej spraw wynalazczości oraz dążyć do zapewnienia prawidłowej obsługi tej sfery działalności.

Proces tworzenia aktywów niematerialnych i prawnych w poszczególnych firmach przebiega zazwyczaj na dwa sposoby. W pierwszym - tzw. samorzutni twórcy dokonują zgłoszeń projektów wynalazczych bez pomocy zakładu. W drugim - źródłem inspiracji do tworzenia wartości niematerialnych i prawnych są firmy. Tutaj proces tworzenia wartości aktywów niematerialnych i prawnych składa się z następujących etapów: planowanie, przygotowanie, wdrożenie (realizacja), wycena.

W celu szczegółowej analizy przyczyn zróżnicowania wielkości aktywów niematerialnych i prawnych w firmach z branży energetycznej przeprowadzono analizę przyczynowo-skutkową dla czterech wspomnianych etapów.

Zidentyfikowano większość przyczyn, które mają wpływ na zróżnicowaną wartość aktywów niematerialnych i prawnych i do najważniejszych zaliczyć tu można brak: procedur z jednoznacznym określeniem własności wartości niematerialnych i prawnych, procedur obrotu wartościami niematerialnymi i prawnymi, przykładowych wzorów umów obrotu wartości niematerialnych i prawnych, podania praw i obowiązków związanych ze zgłaszaniem i przyjmowaniem wartości niematerialnych i prawnych, podania formy i treści zgłoszenia, podania zadań odpowiedzialności wydziałów zobowiązanych do przyjmowania wartości niematerialnych i prawnych, procedury organizacji działań marketingowych, koordynacji działań, sprawnej współpracy specjalistów, systemu kontroli wewnętrznej, procedury planowania wartości niematerialnych i prawnych, określenia szczegółowego zakresu zadań i odpowiedzialności, procedury przygotowania aktywów niematerialnych i prawnych, procedury tworzenia aktywów niematerialnych i prawnych, procedury wyceny aktywów niematerialnych i prawnych oraz dostatecznej kontroli ze strony przełożonych.

Dużymi błędami, jakie są popełniane w firmach przy planowaniu, przygotowaniu i wycenie, są braki: jasno sprecyzowanych celów tworzenia wartości niematerialnych i prawnych w oparciu o wizję i strategię danego zakładu; obowiązku korzystania z archiwum biblioteki Urzędu Patentowego w celu zapoznania się z istniejącym stanem techniki; jasno sprecyzowanych wymogów dotyczących zarządzania wiedzą chronioną; procedury, podanie zbiorczego planu zadań w oparciu o oczekiwania Zarządu; studiów opłacalności w oparciu o NPV i IRR; kosztorysów inwestorskich oraz zbyt duży pośpiech w planowaniu.

Zgodnie z przeprowadzoną analizą stanu istniejącego konsekwencje błędów są następujące: tworzenie wartości niematerialnych i prawnych niezgodnie z misją i strategią danej firmy; zbędne wydawanie środków na rozwiązane problemy; naruszenia praw wyłącznych; nieprawidłowe zaplanowanie środków; nieterminowa realizacja; potencjalne zmniejszenie wartości firmy.

Planowanie, przygotowanie i wycena to według nas najważniejsze etapy tworzenia wartości niematerialnych i prawnych. W ich ramach powinno się opracować materiały, które pozwolą stwierdzić jednoznacznie, czy spośród wielu propozycji wybrany projekt jest optymalny - tak pod względem opłacalności, jak i zgodny z misją i strategią firmy. Bardzo ważne jest umiejętne zarządzanie wiedzą chronioną. Zdarza się często, że poświęca się niepotrzebne środki na rozwiązane problemy. Nie bez znaczenia dla kosztów jest również bardzo gruntowne zapoznanie się ze stanem techniki, który ma być ulepszony w oparciu o znane opisy patentowe. Poza tym powinno się opracować dokumentację techniczną, która z kolei pozwoli sporządzić kosztorys inwestorski. Bardzo ważnym elementem prawidłowego przebiegu tworzenia wartości niematerialnych i prawnych jest właściwa organizacja i koordynacja. W firmach brakuje właściwej i skutecznej koordynacji działań oraz wyznaczenia jednoosobowych odpowiedzialności.

Usprawniony proces tworzenia wartości niematerialnych i prawnych na przykładzie prac badawczo-wdrożeniowych może być realizowany w poszczególnych firmach pod warunkiem utworzenia sprawnej struktury organizacyjnej. Modelem struktury organizacyjnej, który najbardziej spełniałby wymagania procesu tworzenia wartości niematerialnych i prawnych w firmie, jest struktura macierzowa. Powinna ona zapewniać koordynację najważniejszych etapów procesu oraz ułatwić porozumiewanie się ze sobą różnych specjalistów.

Poza wprowadzeniem do struktury zespołów zadaniowych, nowością jest stanowisko kierownika projektu, w nomenklaturze angielskiej nazwane project manager. Kierownicy projektów to specjaliści o najwyższych kwalifikacjach, koordynujący realizację wszystkich wdrożeń aktywów niematerialnych i prawnych, którym podlegają specjaliści z wydziału planowania, przygotowania, wyceny oraz realizacji.

Najważniejszym elementem procesu wdrażania projektu - według nas - są ludzie, zwłaszcza ci, których te zmiany dotyczą, więc do nich winna być skierowana akcja informacyjna. W jej ramach zostanie szczegółowo przedstawiony projekt, z wyraźnym wskazaniem korzyści, jakie osiągnie każdy pracownik, między innymi poprzez wskazanie kierunku rozwoju oraz ścieżki awansu. Dla każdego stanowiska muszą być określone zadania oraz kompetencje. Dla wsparcia programu wdrożenia powinien być przewidziany system nagród, za wykonanie danego zadania. W trakcie realizacji należy monitorować postęp prac wdrożeniowych w celu wcześniejszego reagowania na trudności.

Podsumowanie
Aktywa niematerialne - jak marki, kapitał intelektualny i licencje - stanowią coraz większy udział w ekonomicznej wartości przedsiębiorstw. Wycena, pomiar strategiczny, pomiar bieżący i monitoring wartości niematerialnych i prawnych stają się w obecnych warunkach kluczowym składnikiem strategicznych analiz i wycen. Wartość rozpoznawalnych wartości niematerialnych ma duże znaczenie dla zarządów przedsiębiorstw jako użyteczne narzędzie do pomiaru efektywności wyników finansowych, dla celów podatkowych oraz w przypadku fuzji. Ostateczną wartość przedsiębiorstwa stanowi suma wartości jego aktywów (pomniejszona o zobowiązania) oraz generowana przez nie wartość dodatkowa (goodwill).